• จุลสาร
  • งานวิจัย
  • หนังสือ

ความเชื่อ การพนันและหวย

โดย วัฒนา สุกัณศีล

การพนันเป็นกิจกรรมที่มีรูปแบบการเล่นที่หลากหลายและเป็นกิจกรรมที่มีการเล่นและได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายในหลายๆ ประเทศ แต่รูปแบบ หรือประเภทการพนันที่ได้รับความนิยมและขอบเขตการยอมรับสถานะความถูกต้องตามกฎหมายในแต่ละประเทศมีความแตกต่างและเปลี่ยนแปลงไปตามสภาพเงื่อนไขทางการเมือง เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรมและพัฒนาการประวัติศาสตร์เฉพาะของประเทศนั้นๆ ปัจจุบันการดำรงอยู่และความแพร่หลายของการพนันในหลายๆ ประเทศมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับพัฒนาการของระบบทุนนิยมและการเปลี่ยนแปลงเป็นสังคมสมัยใหม่

ความแพร่หลายของการพนัน ไม่ได้หมายถึงว่าการพนันเป็นกิจกรรมที่ได้รับการยอมรับจากทุกฝ่าย ที่จริงแล้ว แม้ในประเทศที่ยอมรับการพนันเป็นเรื่องถูกกฎหมาย การพิจารณาถึงถึงผลดีและผลเสียของการพนัน โดยเฉพาะธุรกิจการพนันและมาตรการการควบคุมต่างๆ ยังเป็นประเด็นที่มีการถกเถียงกันและหาทางออกที่ลงตัวได้ยาก สถานการณ์นี้ ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะในประเทศที่มีการพนันถูกกฎหมายเท่านั้น แม้แต่ประเทศที่การพนันผิดกฎหมาย หรืออนุญาตให้การพนันบางอย่างบางประเภทถูกกฎหมาย การพิจารณาถึงสถานะ ความสำคัญและผลกระทบของการพนัน ในด้านต่างๆ ทั้งทางเศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม ดูจะเพิ่ม  ความซับซ้อนและความยุ่งยากมากขึ้นกว่าด้วยซ้ำ โดยเฉพาะเมื่อพิจารณากิจการ มูลค่าและจำนวนคนที่เกี่ยวข้องกับการพนันทั้งที่ถูกและผิดกฎหมาย 

ประเด็นที่น่าสนใจในที่นี้ ก็คือ ความแพร่หลายของการพนันในหลายประเทศเกิดขึ้นทั้งๆ ที่เป็นที่ยอมรับกันว่า การพนันทุกชนิดทุกประเภทเป็นกิจกรรมที่คนเล่นมีโอกาสเสียมากกว่าได้ พูดอีกอย่างก็คือแม้การพนันแต่ละชนิดจะมีรูปแบบการเล่น กติกาและโอกาสได้เสียแตกต่างกัน แต่ไม่ว่าจะเป็นการพนันแบบไหน ความเป็นไปได้ที่คนเล่นพนันจะถูกกินและเสียเงินเปล่ามีมากกว่าที่จะชนะและได้เงินจากการพนัน คำถามก็คือว่า ทำไมการพนันจึงได้รับความนิยมและเป็นกิจกรรมที่มีคนเล่นอย่างต่อเนื่องทั้งๆ ที่โอกาสที่จะชนะ ได้กำไร หรือถูกรางวัลมีน้อย โดยเฉพาะการพนันที่โอกาสคนเล่นจะแพ้ หรือชนะ ได้ หรือเสียเป็นเรื่องของความบังเอิญ หรือความเป็นไปได้ (game of chance) มากกว่าเป็นการพนันที่มีเรื่องทักษะ ความสามารถและความรู้มาเกี่ยวข้อง (game of skill) 

งานวิจัยหลายชิ้นชี้ให้เห็นว่า สิ่งสำคัญที่ทำให้คนจำนวนมากเล่นการพนันอยู่ทั้งๆ ที่รู้ว่าโอกาสที่ตัวเองจะเสียมีมากกว่าโอกาสที่จะได้ คือ ความเชื่อบางอย่างที่ทำให้คนเล่นพนันเชื่อว่าตัวเองมีโอกาสจะชนะ หรือถูกรางวัลได้ในที่สุด ความเชื่อเกี่ยวกับการเล่นพนันดังกล่าวมีการเรียกชื่อแตกต่างกันไปตามมุมมองและจุดสนใจของนักวิชาการต่างอาชีพต่างสาขา อาทิ  เช่น ความคิดและความเข้าใจผิดๆ (misconceptions) มายาคติ (myths) ตรรกะวิบัติของนักพนัน (gambler’s fallacy) ความหลงผิดคิดว่าตัวเองสามารถควบคุมความไม่แน่นอนได้ (illusion of control) ความเชื่อเกี่ยวกับโชคลาง หรือความเชื่อในอำนาจเหนือธรรมชาติ (superstitions) และความเชื่อเกี่ยวกับอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์และศาสนา (miracle and religious beliefs) เป็นต้น (Rogers 1998; Vanchai 2010; Theeranuch et al. 2018) ความเชื่อเหล่านี้ มีอิทธิพลต่อการเล่นพนันหลายประเภท แต่ดูจะมีอิทธิพลต่อการพนันที่อาศัยหลักความบังเอิญ มากกว่าการพนันที่อาศัยทักษะ ความเชื่อดังกล่าวไม่เพียงแต่จะมีบทบาทและความสำคัญที่ทำให้การพนันกลายเป็นปรากฏการณ์ทางสังคมดำรงอยู่คู่กับสังคมมนุษย์มานาน แต่ดูยังเป็นความเชื่อที่ดำรงอยู่อย่างแพร่หลายในสังคมสมัยใหม่ในปัจจุบันที่ให้ความสำคัญกับความคิด ความรู้และความเข้าใจตามหลักวิชาการ หลักความเป็นเหตุผลและความรู้ หรือหลักสถิติของความน่าจะเป็น หรือความเป็นไปได้เป็นสำคัญ (Reith 2000)

ลักษณะการพนัน หรือกิจกรรมการเล่นพนันปัจจุบัน มีแนวโน้มเป็นกิจกรรมเชิงพาณิชย์ หรือเป็นระบบธุรกิจ ที่ใช้เทคโนโลยีและวิธีการบริหารจัดการตามหลักวิชาการความรู้สมัยใหม่มากขึ้น โดยมีรูปแบบและกระบวนการที่มีกฎหมาย ระเบียบและการจัดองค์กรเป็นสถาบันที่ซับซ้อนและมีเครือข่ายเชื่อมโยงกับธุรกิจอื่นๆ มากยิ่งขึ้น ในสถานการณ์ที่ชีวิตผู้คนจำนวนมากในสังคมในหลายๆ ประเทศกำลังเผชิญหน้าและได้รับผลกระทบจากความผันผวนไม่แน่นอนหลากหลายรูปแบบที่เกิดขึ้นในระดับต่างๆ การพนันกลายเป็นส่วนหนึ่งของการความเสี่ยงในสังคมทุนนิยมสมัยใหม่ (Cosgrave 2006) และเป็นความเสี่ยงที่สร้างรายได้และกำไรมหาศาลให้กับทั้งภาครัฐและเอกชน ซึ่งต่างมีส่วนส่งเสริมและสนับสนุน ทั้งทางตรงและทางอ้อมให้ผู้คนในสังคมจำนวนมาก ทุ่มเทและสูญเสียเงินทองไปกับการเล่นพนันอย่างไม่รู้จบสิ้น 

ในสังคมไทย การเล่น หรือซื้อหวย ทั้งที่เป็นหวยถูกกฎหมายและหวยผิดกฎหมาย หรือหวยใต้ดิน เป็นรูปแบบการเล่นพนันอย่างหนึ่งที่ได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางและสร้างรายได้และกำไรให้กับรัฐและกลุ่มคนที่เกี่ยวข้องจำนวนมหาศาล ในช่วงปี 2539-2558 คนไทยจ่ายเงินซื้อหวยถึงกว่า 900,000 ล้านบาทและรัฐบาลได้รับรายได้กว่า 175,000 ล้านบาท ขณะที่ในช่วงปี 2553-2558 มีรายงานระบุว่าหวยใต้ดินมีมูลค่าเพิ่มขึ้นจากกว่า 100,000 ล้านบาท เป็นกว่า 130,000 ล้านบาท (อิสรีย์ ภักดิ์ศรีแพงและรัตพงษ์ สอนสุภาพ 2561) การเล่นหวยเป็นการพนันที่มีพื้นฐานอยู่บนความบังเอิญ หรือเป็นไปได้ (game of chance) ตามหลักความรู้และหลักการทางสถิติ ในด้านหนึ่ง เห็นได้ชัดว่า หวย (lottery) เป็นธุรกิจขนาดใหญ่ที่มีการบริหารจัดการที่ใหญ่โตซับซ้อนและเป็นระบบองค์กรสมัยใหม่ที่ได้รับผลประโยชน์ รายได้และกำไรจากหลักสถิติและความบังเอิญ หรือความเป็นไปได้เป็นสำคัญ แต่หัวข้อข่าวและประเด็นนำเสนอตามสื่อต่างๆ เช่น ‘มาแล้วเลขดังโซเชียล รวมทีเด็ด อายุป๋า-รถนายกฯ ที่เดียวจบ’ ‘คอหวยแห่ทะลักอาศรม-ส่องเลขเด็ดอ่างน้ำมนต์กุมารเจ้าสัวเฮง’ ‘แห่ซื้อเลขมงคล-เลขเด็ดเกลี้ยงแผง’ ‘เลขหายากขาดตลาด!’ ‘โซเชียลตีเลขเด็ด! หนุ่มโพสต์รูปรถชน 4 คันรวด ป้ายทะเบียนคล้ายกันเหลือเชื่อ’ ‘เลขดัง เลขเด็ด นิตยสารเริงสาร’ ‘ฝรั่งอึ้ง!!! ยก “นิตยสารคู่มือเล่นหวย” สุดประหลาด’ ฯลฯ ดูจะชี้ให้เห็นว่า ในอีกด้านหนึ่ง หวยกลับเป็นธุรกิจการพนันและเป็นระบบการจัดการสมัยใหม่ที่ความคิดความเชื่อเกี่ยวกับหวยต่างๆ (ที่ปฏิเสธหลักความบังเอิญ หรือความเป็นไปได้) ข้างต้น กลับดูมีอำนาจ อิทธิผลและส่งผลกระทบต่อการตัดสินใจ การเลือกและการกระทำของผู้ซื้อ หรือคนเล่นหวยค่อนข้างสูงเช่นกัน 

บนพื้นฐานการนำเสนอข้างต้น ประเด็นปัญหาสำคัญที่รายงานนี้ต้องการศึกษาและพิจารณาจึงมีดังต่อไปนี้: (1) ความเชื่อที่เกี่ยวกับการพนันมีกี่ประเภท แต่ละประเภทมีลักษณะสำคัญอย่างไร มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจและการเล่นพนันอย่างไร (2) การดำรงอยู่ ความแพร่หลายและอิทธิพลของความเชื่อดังกล่าวในสังคมสมัยใหม่เกิดขึ้นได้ภายใต้เงื่อนไขอะไรและ (3) สถานการณ์และความสำคัญของความเชื่อเกี่ยวกับการพนันในสังคมไทยเป็นอย่างไร

งานงานนี้กำหนดขอบเขตการศึกษาครอบคลุมเฉพาะการพนันที่ที่เป็นเรื่องของความบังเอิญ หรือความเป็นไปได้ โดยเฉพาะการเล่นหวย ซึ่งเป็นรูปแบบการเล่นพนันที่แพร่หลายในหลายประเทศและเป็นการพนันที่ได้รับความนิยมสูงในสังคมไทยและสร้างรายได้มหาศาลให้กับรัฐบาลด้วย  อีกทั้งยังเป็นรูปแบบการพนันที่ความรู้และความเข้าใจเรื่องหลักการความบังเอิญ หรือ ความเป็นไปได้ หรือความน่าจะเป็น (probability) มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจของผู้เล่นและการเล่นพนันค่อนข้างน้อย ขณะที่ความเชื่อต่างๆ ที่ปฏิเสธและ/หรือไม่ยอมรับความรู้และหลักสถิติเรื่องความบังเอิญ หรือความเป็นไปได้ กลับดูมีอำนาจ อิทธิผลและส่งผลกระทบต่อปฏิบัติการ (การตัดสินใจ การเลือกและการกระทำ) ของผู้ซื้อ หรือคนเล่นหวยค่อนข้างสูง แม้พวกจะมีชีวิตอยู่ในสังคมและได้รับข้อมูลและมีความรู้ที่ทันสมัยและยึดถือหลักการความเป็นเหตุเป็นผลมากกว่าที่เคยเป็นมาก็ตามที 

การศึกษาเรื่องความเชื่อต่างๆ เกี่ยวกับการพนัน โดยเฉพาะการเล่นหวย น่าจะทำให้เกิดความรู้ในเรื่องการเล่นหวยและการพนันอื่นๆ ในฐานะเป็นปรากฏการณ์สังคมที่มีความสำคัญและมีความเชื่อมโยงกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในสังคมได้มากขึ้น รวมทั้งการนำความรู้ดังกล่าวไปทำความเข้าใจในการพิจารณานโยบายและมาตรการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องได้สอดคล้องกับสถานการณ์และความเป็นจริงมากขึ้น 

แนวคิดหลักที่ใช้ในราบงานนี้ คือ การพิจารณาความเชื่อเรื่องการพนันในฐานะเป็นปรากฏการณ์ทางทางสังคมที่มีความเชื่อมโยงกับปรากฏการณ์อื่นๆ และการเปลี่ยนแปลงต่างๆ ที่เกิดขึ้นในสังคม แม้ความเชื่อเรื่องการพนันเป็นสิ่งที่เกิดขึ้น หรือเกี่ยวข้องกับการรับรู้ การเรียนรู้และการทำความเข้าใจในระดับบุคคล หรือเป็นเรื่องของความคิด ความเชื่อและพฤติกรรมของตัวผู้เล่นพนันเป็นหลัก แต่รายงานนี้ให้ความสำคัญกับการเล่นพนันในฐานะเป็นปรากฏการณ์ทางสังคมที่ดำรงอยู่ เชื่อมโยงและเป็นส่วนหนึ่งของระบบความเชื่อและความสัมพันธ์ในสังคมในระดับต่างๆ โดยที่ผู้เล่นพนันมีสถานะเป็นคนที่สามารถคิด ทำความเข้าใจ ตัดสินใจและเลือกปฏิบัติ หรือกระทำการใดๆ ได้ภายใต้โอกาสและข้อจำกัดที่ตัวเองเผชิญอยู่ในบริบทและโครงสร้างสังคมที่การเปลี่ยนแปลงในด้านต่างๆ กำลังเกิดขึ้นด้วย 

 

รายงานนี้แบ่งการนำเสนอออกเป็น 5 ส่วน ประกอบด้วย ส่วนที่ 1 เป็นการอภิปรายลักษณะและหลักการสำคัญๆ ของการพนันและหวย  ส่วนที่ 2 เป็นการนำเสนอข้อพิจารณาประเด็นปัญหาแรกในเรื่องความเชื่อที่เกี่ยวกับการพนัน ลักษณะสำคัญของความเชื่อต่างๆ และอิทธิพลที่มีต่อการเล่นพนัน ส่วนที่ 3 เป็นความพยายามตอบคำถามประเด็นปัญหาที่สองผ่านการอธิบายสถานะและการดำรงอยู่และอิทธิพลของความเชื่อเกี่ยวกับการพนันในบริบทสังคมสมัยใหม่ ส่วนที่ 4 ให้ความสำคัญกับการพิจารณาหัวใจประเด็นปัญหาที่สาม ซึ่งเป็นเรื่องเกี่ยวกับความเชื่อดังกล่าวในสังคมไทย ซึ่งรายงานนี้เรียกรวมๆ ว่าเป็น ความเชื่อในอำนาจสิ่งศักดิ์สิทธิ์ โดยแยกการนำเสนอในส่วนนี้ออกเป็นประเด็นย่อย 3 ประเด็น ได้แก่ แนวคิดทฤษฎีที่ใช้การทำเข้าใจเรื่องความเชื่อดังกล่าว การพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อ วัฒนธรรมและสังคมและประเด็นสุดท้ายเป็นการพิจารณาความเชื่อมโยงระหว่างความเชื่อในหมู่คอหวยและผลประโยชน์ของธุรกิจหวยผ่านการวิเคราะห์ปรากฏการณ์เลขเด็ด บทสรุปซึ่งอยู่ในส่วนที่ 5 เป็นการพิจารณาถึงบทบาทและความสำคัญของความเชื่ออำนาจสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในหมู่คอหวยในบริบทการเปลี่ยนแปลงในด้านต่างๆ ของสังคมทุนนิยมไทย

[เนื้อหาจาก คำนำ โดย ผู้เขียน]