หวย ผู้หญิงชายชอบ กับความหมายที่มองไม่เห็น

โดย วิสุทธิ์ เหล็กสมบูรณ์

หวย ผู้หญิงชายชอบ กับความหมายที่มองไม่เห็น

“ท่านผู้อ่านเคยพบไหมว่า

บ่อยครั้งที่เราไม่สามารถฟันธงเรื่องราวต่างๆได้ง่ายๆ?”

 

คำถามทำนองที่ว่า “การทำแท้งดีหรือเลว คนจนโง่หรือฉลาด” หรือประโยคเชิงเปรียบเทียบแบบว่า “ผู้ชายมีความเป็นผู้นำมากกว่าผู้หญิง ข้าวปลาอาหารมีค่ามากกว่าเงินทอง” ที่เราคุ้นเคยตั้งแต่การพูดคุยในบ้านร้านตลาด ในการโต้วาทีดวลวาทะ ยันสารพัดข้อมูลข่าวสารที่ไหลท่วมท้นบนโลกไร้พรมแดนปัจจุบัน คำถามและประโยคเปรียบเทียบแบบนี้สะท้อนวิธีคิดแบบคู่ตรงข้าม (Binary Opposition) ซึ่งเป็นวิธีคิดที่มีปัญหา เพราะในโลกแห่งความเป็นจริงเราไม่สามารถทำความเข้าใจเรื่องราวที่ซับซ้อนมากมายด้วยการลดทอนสิ่งต่างๆออกเป็นส่วนเสี้ยวที่แยกขาดแล้วนำไปจัดวางอยู่ตรงกันข้ามกันได้เลยแม้แต่น้อย แย่ไปกว่านั้น วิธีคิดแบบนี้ยังเอื้อต่อการเผชิญหน้าด้วยการใช้ความรุนแรง เพราะมันมักทำให้คนมองเห็นอีกฝ่ายหนึ่งหรือคนที่คิดต่างออกไปกลายเป็น “คนอื่น” เป็นอย่างคู่ตรงข้ามอย่างที่มองไม่เห็นสะพานสู่การพึ่งพิงอิงอาศัยกัน

วิธีคิดแบบคู่ตรงข้ามนี้ถูกผลิตซํ้าๆจากนักวิชาการหรือผู้รู้ในสถาบันที่ถูกเชิดชูว่าชำนาญการด้านความรู้ มากกว่าสนใจศึกษาประสบการณ์ตรงของคนตัวเล็กตัวน้อย คนยากจน คนชายขอบ ฉะนั้นแล้ว ในสายตาของนักสถิติและนักวิชาการ “ชั้นสูง” พ่อค้าแม่ค้า กรรมกรแบกหาม ชาวบ้านร้านตลาด คนจน คนชายขอบ จะไปมีความรู้อะไร

และวิธีคิดกระแสหลักเรื่อง “หวย” ในประเทศไทยก็ติดอยู่ในกับดักทางความคิดแบบนี้

ดังนั้น เพื่อที่จะสร้างและเติมเต็มความรู้ความเข้าใจเรื่องหวยในประเทศไทยให้พ้นจากวังวนวิธีคิดดังกล่าว เพื่อเปิดให้เห็นมิติทางสังคมวัฒนธรรมของหวยที่ซับซ้อนและมีพลวัตสูงโดยไม่ละเลยคุณค่าของคนตัวเล็กๆที่เป็นคนชายขอบทั้งหลาย ผมจึงเลือกแนวการศึกษามานุษยวิทยาวัฒนธรรม (Cultural Anthropology) ซึ่งมีจุดแข็งในการเข้าถึงมุมมองของคนใน โดยเลือกเจาะประเด็นหวยใต้ดินจากประสบการณ์การให้ความหมายของผู้หญิงไทใหญ่ไร้สัญชาติในหมู่บ้านเล็กๆแห่งหนึ่งที่ผมคุ้นเคยในจังหวัดแม่ฮ่องสอน

ผมพบว่าผู้หญิงไทใหญ่ไร้สัญชาติที่นี่ไม่ได้มองหวยใต้ดินเพียงแค่เรื่องกำรี้กำไรเท่านั้น จริงอยู่ ที่พวกเธอเล่นหวยก็หวังได้เงิน แต่นั่นก็คือส่วนที่โผล่ขึ้นมาแค่ยอดบนสุดของก้อนภูเขานํ้าแข็งหากถามว่า เอาเงินไปทำไม คำตอบคือปากท้อง ครอบครัว ลูกๆ รวมถึงพ่อแม่ที่ชราภาพ ซึ่งสะท้อนถึงความอับจนในการดำรงชีพและสวัสดิการสังคมของคนที่ไม่มีบัตรประชาชน ไม่มีสัญชาติไทย ที่ถูกเอารัดเอาเปรียบและมีความเสี่ยงในการใช้ชีวิตมากกว่าคนไทยทั่วไปมหาศาล

นั่นคือภาพสะท้อนของอุดมการณ์ความเป็นหญิง ในฐานะแม่ที่ต้องดูแลลูก ในฐานะลูกสาวที่ต้องดูแลบุพการี ภายใต้ข้อจำกัดในการเข้าถึงดิน นํ้า ป่า หน้าที่การงาน สิทธิทางสังคมต่างๆเป็นหนึ่งในชุดความหมายหลักที่ผลักดันให้ผู้หญิงไร้สัญชาติเหล่านี้เกี่ยวข้องกับหวยในรูปแบบต่างๆ

อีกด้านหนึ่ง ผู้หญิงที่นี่จำนวนไม่น้อยใช้หวยใต้ดิน เป็นพื้นที่สันทนาการ ถ้าพูดแบบวิชาการก็คือเป็นพื้นที่ของการนำเอานิยามความรู้ไทใหญ่มาผสมผสานกับความรู้ใหม่ๆเพื่อช่วยทำนายเลขที่จะออก แต่ทว่าผู้หญิงบางคนก็มองต่างกันออกไป นอกจากนี้ยังมีความหมายทางสังคมวัฒนธรรมที่เกี่ยวข้องกับเรื่องหวยใต้ดินในพื้นที่ชุมชนชายแดน ชุมชนเล็กๆอย่างนี้อีกมากมาย

การที่คนภายนอกเหมารวมว่าการเล่นหวยใต้ดินเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ ถามว่าจริงไหม ก็อาจจะจริงในบริบทของคนภายนอก แต่กับที่นี่ หวยใต้ดินไม่ได้มีความหมายเดียว หากแต่มีทั้งความหมายในเชิงเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม สิ่งแวดล้อม แรงงานหรือแม้แต่สุขภาพ ทั้งในแง่ของ “มูลค่า” และ “คุณค่า” ที่วางซ้อนๆผสมผสานกันอยู่บนฐานการจัดการความเสี่ยงในชีวิตประจำวันของผู้หญิงไทใหญ่ไร้สัญชาติโดยเฉพาะ

ที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ ผมไม่ได้ฟันธงหรือชี้นำท่านผู้อ่านให้รักหรือเกลียดหวยนะครับ แต่อยากมีส่วนช่วยเปิดมุมมองเรื่องหวย โดยเฉพาะ “หวยใต้ดิน” ในสังคมไทยให้หลุดจากวิธีคิดแบบคู่ตรงข้าม การหมกมุ่นศึกษา และวนเวียนกับวิวาทะว่า “หวย” รวมถึง “การพนัน” ร้อยแปดพันเก้าชนิด จะผิดหรือถูก ซึ่งรังแต่จะสร้างปัญหาไม่รู้จบ

ผมคิดว่าด้วยคำถามเดิมๆ วิธีคิดเดิมๆแบบนี้คงไม่ช่วยให้เข้าใจ “หวย” รวมถึง “การพนัน” ในฐานะปรากฏการณ์ทางสังคมที่มีความซับซ้อนในบริบทเฉพาะของแต่ละพื้นที่ ยิ่งถ้าความรู้ กลไก รวมถึงนโยบายหวยและการพนันต่างๆไม่ได้มาจากการมีส่วนร่วม ตรวจสอบ ถ่วงดุลจากคนที่หลากหลาย แม้ว่าพวกเขาเหล่านี้จะเป็นคนชายขอบ คนชายแดนที่ถูกมองอย่างมีอคติว่าเป็นคนที่ไม่มี “ความรู้” มาก่อน ก็ป่วยการที่จะอ้างถึงความเป็นประชาธิปไตยและสิทธิมนุษยชนในนโยบาย โครงสร้าง และกลไกที่เกี่ยวข้องกับหวยและการพนัน